سنگ یشم چیست؟ تشخیص سنگ یشم اصل ، خصوصیات، انواع و خواص آن

سنگ یشم (جید یا jade) نامی است که بین دو کانی متفاوت مشترک است، نفریت یک سیلیکات منیزیم و کلسیوم و جیدیت یک سیلیکات آلومینیوم و سدیم. در گذشته از خواص سنگ یشم برای ارتباط با عالم کیهانی و یا حتی پزشکی نیز استفاده می شد. این کانی با ساختار بلوری درهم پیچیده و متصل به هم موحب شده تا در حکاکی و کاروینگ بسیار مناسب باشد و در رنگهای باکیفیت قیمت سنگ یشم جیدیت اصل بسیار بالا ببرد.

در این مقاله می آموزیم که : قیمت سنگ یشم اصل چگونه تعیین می شود؟ انواع سنگ یشم چیست و منابع آن در دنیا به چه صورت می باشند؟ تاریخچه سنگ جید چگونه است؟ روش تشخیص سنگ یشم اصل از بدل چگونه است؟ خواص سنگ یشم در چاکرا درمانی چیست؟ پس با ما همراه باشید تا به این سوالات پاسخ دهیم.

نام یشم یا جید (Jade) از کجا آمده است؟

یشم امروزه به دو نوع جیدیت (یشم سخت و گرانبها) و نفریت (یشم ارزان قیمت) تقسیم بندی می شود. جیل هابز گوهرشناس خاطرنشان می کند که چینی ها این دو سنگ را از هم متمایز می کردند: نفریت به عنوان yu شناخته می شد، در حالی که جیدیت از برمه به عنوان fei-ts’ui شناخته می شد. با این حال، بازرگانان اروپایی که در این زمان با چین تجارت می‌کردند، هر دو سنگ را به دلیل شباهت‌های ظاهری، تحت عنوان رایج «یشم یا جید (jade)» دسته‌بندی کردند. تا سال 1863 بود که آلکسیس دامور، کانی شناس فرانسوی، یشم را به عنوان دو کانی متمایز تشخیص داد – یشم و نفریت. اصطلاح “جیدیت (jadeite)” پس از یشم ابداع شد.

هنگامی که آمریکای مرکزی و جنوبی توسط اسپانیا تصرف شد این نام از واژه اسپانیولی Piedra de jada به معنی “سنگ افسردگی” گرفته شد. در زبان چینی مترادف آن “YU” خوانده می شود که رایج نیست. ضرب المثلی در بین چینی ها معروف است که می گوید:

طلا گرانبها است ولی یشم بی قیمت (قیمت نمی شه روش گذاشت) ضرب المثل چینی

از نفریت در دوران باستان و ماقبل تاریخ به علت داشتن سختی بالا همچون استیل به عنوان سلاح و ابزار چاقو تیز و جنگی استفاده می شد که به همین دلیل در مشرق زمین به “سنگ تبر” معروف بود.

تاریخچه سنگ یشم

در مشرق زمین سنگ یشم همواره معنایی عرفانی داشته تا جایی که اولین حکاکی های یافت شده روی یشم مربوط به دوران نوسنگی بوده است. بیش از پنج هزار سال قبل از میلاد چینی ها از سنگ یشم به علت سختی مناسب از آن در مجسمه سازی و ابزار و جواهرات استفاده می کردند. در واقع از آنجایی که سنگ جید دارای رنگهای متفاوت و همچنین بعد از صیقل دادن دارای جلا و درخشانی خاصی پیدا می کند در جواهر سازی چه به عنوان دستبند و چه مهره استفاده می شد. حکاکی روی سنگ یشم در هر فرهنگی معنای متفاوتی دارد.

برای هزاران سال، صنعتگران چینی نفریت را در اشیاء کاربردی و هنری و همچنین جواهرات کار می کردند. بسیاری از رسوم اجدادی سنتی چینی و نمادگرایی مرتبط با یشم از نفریت سرچشمه گرفته است. با این حال، در اواسط قرن 18، یک سنگ قیمتی سبز رنگ جدید از همسایه برمه (که اکنون به نام میانمار شناخته می شود) وارد چین شد. چینی ها به این سنگ احترام زیادی قائل می شدند. همانطور که معلوم شد، این یشم جیدیت بود. سنگ جید یک کالای وارداتی بود و اشیا حکاکی شده از جنس یشم در آثار قدیمی گواه از روابط بالای ایران و چین بین قرن 14 تا 17 میلادی داشت که نمونه معروف آن پسری سنگیست که در گیلان یافت شده است.

ر تخت جمشید نیز جامی پایه دار از یشم با کتیبه ای با نام خشایارشاه پیدا شد که روی لبه آن دوازده سر قو حکاکی شده است. از هزاره قبل از میلاد تا همین دوران معاصر یشم سین کیانگ (که قبلا جزو قلمرو ایران بود)، معروفترین ، بهترین و بزرگترین مکان یشم جهان می بوده است در حالی که در ایران این کانی گوهرهای بسیاری چون زمرد ، مروارید و یاقوت … را به عنوان خود داشت، در چین این یشم سین کیانگ بود که مورد طلب خرد و کلان قرار داشت. از خاندان های سلطنتی تا هر کسی که توانایی مالی داشت (همچو امروزه)، به دنبال به دست آوردن قطعه از یشم = نماد بهشت می بوده است و این یکی از دلایل مهمی می بوده است که چینیان چشم طمع به سرزمین بزرگ و ثروتمند سین کیانگ داشتند ؛ و از برای به دست آوردن آن جانفشانیها کردند

انواع سنگ یشم

بطور کلی یشم دو گروه یشم جیدیت (Jadeite) و نفریت (Nephrite) که نوع ارزان یشم و از گروه هورنبلند است تقسیم بندی می شوند. یشم به رنگهای سبز، سیاه، بنفش، سرخ، اسطوخودوسی و آبی وجود دارد. جیدیت ها همچنین می توانند در ترکیب با سایر کانی های گروه پیروکسن در محلول های جامد ایجاد شوند. با این حال، این مخلوط ها همیشه انواع جیدیت در نظر گرفته نمی شوند. محتوای یشم جیدیت در این مواد گوهری می تواند متفاوت باشد.

به عنوان مثال ماو سیت سیت (Maw Sit Sit) سنگی است که فقط در نزدیکی روستای میانماری که از آن نام گرفته است یافت می‌شود. دارای رنگ سبز تیره با لکه های سیاه و رگه های سبز است. نمونه ها به طور معمول حاوی یشم (15%)، kosmochlor (گاهی اوقات ureyite نامیده می شود)، فلدسپات آلبیت و سایر مواد معدنی هستند. امفاسیت نیز ممکن است حاوی جیدیت، اوژیت و اگزیرین باشد.

خصوصیات سنگ یشم جیدیت چیست؟

این کانی تا قبل از سال 1750 در چین ناشناخته بود. نام جیدیت (Jadeite) از Jade مشتق شده است و نوعی پیروکسین اشباع شده از سیدیم و آلومینوم با فرمول شیمیایی [NaAl[Si2O6 می باشد و درواقع با ارزش ترین نوع بلورهایی با ساختار داخلی درهم تنیده میکروکریستالین است. 

سختی یشم جیدیت بین 6.5 تا 7 در مقیاس موس بوده و داری کلیواژ ناقص با فرم شکستگی آن سوزنی شکل و شکننده است که این نقاط شکستگی مات بوده ولی درصورت جلا دارای درخششی روغنی یا مرواریدی می شود.

انواع رنگ در سنگ یشم جیدیت چیست؟

تنوع رنگ در یشم جیدایت بالاست و به رنگهای سیاه، سبز، سفید، زرد، قهوه ای و حتی زرد دیده می شود. جیدیت با رنگ سبز زمردی و نیمه شفاف به یشم سلطنتی نیز معروف است و در برمه وجود دارد. عامل ناچیز کروم باعث رنگ سبز می شود. رنگهای قرمز تا نارنجی آن مدیون لکه های اکسید آهن در ترک ها می باشد. به عنوان مثال جیدیت اسطوخودوسی توسط منگنز رنگ شده است و در ژادئیت با کیفیت زیر منبع نور این رنگ بصورت زمردی پدیدار شده و ارزش آن را بسیار بالا می برد.

یشم با ارزش سفید رنگی است که به یشم ختن هم معروف می باشد و در چین به آن ” دمبه گوسفند ” می گویند، از ارزش والایی برخوردار است از آنرو که هم رنگ سفید دلنشینی دارد و هم جلایی چرب است . یشم ختن درواقع نوع سفید یشم نفریت که از منطقه Hetian (a.k.a. Khotan) در جنوب غربی Xinjiang چین استخراج میشود. با این حال این منطقه منحصرا سفید نداشته و نمونه های سبز نفریت با رنگ زنده نیز وجود دارد.

تا به امروز، بهترین منبع این نفریت سفید به اصطلاح “دمبه گوسفندی” در نزدیکی Hetian در استان سین کیانگ در غرب چین است که به یشم  سفید ختن معروف است. ناحیه سین کیانگ یا ایغورستان نام بزرگترین استان چین است که در گذشته ترکستان چین یا ترکستان خاوری نام داشته و به زبان قدیمی سکایی ختن صحبت میکرد. آنها که ریشه و فرهنگی بسیار نزدیک به ایرانیان باستان داشته و از طریق جاده راه ابریشم این نوع یشم را وارد ایران میکردند. یشم ختن اساسا به همین دلیل بسیار در ادبیات قدیمی ما جایگاه ویژه ای دارد.  جیدیت اغلب بصورت کابوشن (14*10 میلیمتر) تراشیده میشود. پدیده چند رنگی و همچنین پراکندگی نور را ندارد و میزان ضریب شکست نور آن بین 1.654 تا 1.667 کی می باشد. به طور کلی می توان آن را نیمه شفاف تا اوپاک در نظر گرفت.

انواع کیفیت راف جیدیت

• امپریال جیدایت (Ahye Kyauk Stein) : که همانطور از اسمش پیداست به یشم سلطنتی و با کیفیت ترین آن معروف است و داری رنگ سبز واضح و زنده (vivid) با خلوص بالا است و در قطعات کوچک استفاده می شود.
• جیدایت تجارتی (At The Kyauk) : که در حکاکی در نگین گردنبند یا اشیا زینتی کاربرد دارد.
• جیدایت Utility (At The Kyauk) : که از آن در حجاری یا تراش مجسمه ها و غیره استفاده می شود.

انواع بهسازی جیدیت

کیفیت جادئیت را با استفاده از تثبیت بخشی و بهسازی می توان افزایش داد. یشم های جیدیت خاکستری رنگ کم ارزش را با روش های مختلفی بهسازی می شوند و مشابه یشم امپریال خواهند شد البته با قیمت هایی بسیار کمتر از نوع بدون بهسازی. 

از نظر کیفیت رنگ و ساختار سنگ جیدیت به چندین دسته یا نوع یا تیپ type تقسیم بندی می شود:

• دسته A : این دسته نوع خوب جیدیت بوده که بسته به شفافیت و رنگ آن میتواند قیمت بالایی داشته باشد.
• دسته B : که اغلب به علت ساختار و رنگ نه چندان خوب ارزش فرآوری و بهسازی نداشته و صرفا در سطح آن واکس و مواد پلیمری تزریق کرده و پاکی و شفافیت آن بهبود زیادی میابد.
• دسته C: این دسته غالبا بصورت صنعتی رنگ می شوند. در بهسازی نوع قرمز جادئیت قرمز آن را حرارت دهی می کنند ولی ریسک آن بالاست و ممکن است حتی شفافیت اولیه آن از بین رفته و به رنگ قهوه ای مرده تبدیل شود.
• دسته B-C: در این دسته از دو روش بالا استفاده شده و هم بشکل صنعتی رنگ شده و بعد به آن مواد پلیمری تزریق می کنند.
•  دسته D: این نمونه مانند سنگ اوپال بصورت دوبلت ساخته می شود و قسمت بالایی و نما را ژادئیت و پایین آن را پلاستیک می گذارند.

معادن جیدیت در جهان

اندازه قلوه سنگهای ژادئیت در اینجا ممکن است در حد شن ریزه یا تخته سنگهای چندین تُنی و بسیار بزرگ نیز باشد. با وجود کنترل شدید دولت برمه با اینحال بیشتر این یشم ها به چیانگ مای چین قاچاق یا تایلند قاچاق و درآنجا معامله می شوند. در دیگر نقاط دنیا می توان به آمریکا (کالیفورنیا)، ژاپن، گواتمالا و CIS اشاره کرد. سنگ گوهری یشم جیدیت/کوارتز ارغوانی در بورسا، ترکیه وجود دارد. این مکان منحصر به فرد است. ترکیب آن می تواند از 40٪ تا 60٪ جیدیت متفاوت باشد.

میانمار: منبع “یشم امپریال”.

گواتمالا: سنگ های آبی کمیاب.

روسیه: مواد “سبز رنگ سیب” در برخی از مناطق. همچنین جنس مات و غنی از کروم در رودخانه کانتگیر، غرب سایان.

سن بنیتو، کالیفرنیا: لنزها و ندول‌ها در چرت، رنگ‌های مختلف.

فرانسه؛ ایتالیا؛ ژاپن؛ قزاقستان؛ مکزیک؛ ترکیه.

سنگهای مشابه جیدیت

بسیاری از سنگهای سبز ممکن است با یشم اشتباه گرفته شود از جمله سلیمانیت، پرنیت، پکتولیت که در آلاسکا وجود دارد، وزوویانیت (ایدوکراز) که در کالیفرونیا یافت می شود، کوارتز کلسدونی، تالک، گروسولاریت، نفریت، عقیق سبز و سرپانتین که نوع باکیفیت آن در ایران و اطراف آن فراوان یافت می شود.

کلروملانیت (Chloro-Melanite) چه نوع یشمی است؟

کلروملانیت ترکیبی از جادئیت، دیوپسید و آلبیت و نوعی یشم سبز – سیاه خالدار است که سرشار از عنصر آهن بوده و به همین دلیل به رنگ سبز تیره و یا سیاه دیده می شود. تفاوت آن با جیدیت خالص در وزن مخصوص و ضریب شکست نور آن است. به عبارت دیگر می توان گفت کلروملانیت نوعی جیدیت سیاه است که در زمان انسان های نخستین از آن به عنوان ابزار سنگی در کوه های شمال اروپا و یا در گینه نو برای ابزار کشاورزی و قمه استفاده می شد.

یشم سبز آلبیت (JADE – ALBITE)

این کانی از ترکیب فلدسپار و یشم سبز سیر با لکه های سیاه بوجود آمده است و فقط در برمه یافت می شود.